СР Киһи быраабыгар боломуочунай института тэриллибитэ 15 сылынан

09:53
26 июня 2018

 БИЛИҤҤИ ОЛОХ ИРДЭБИЛИНЭН ҮЛЭЛИИР ИНСТИТУТ

Гражданнар кэһиллибит бырааптарын чөлүгэр түһэрэр, киһи быраабын, көҥүлүн уонна дьоһунун тутуһууну, ытыктабыллаах сыһыаны хааччыйар туһуттан СР киһи быраабыгар Боломуочунай былаас итиэннэ олохтоох бэйэни салайыныытын  уорганнарын, уопсастыбаннай тэрилтэлэри кытта биир сыалы тутуһан үлэлиир. Быраабы харыстыыр уорган бу сыаллары регионнар уонна норуоттар икки ардыларынааҕы үлэтигэр эмиэ тутуһар. Сахабыт сиригэр  Киһи быраабыгар боломуочунай института 15 сылтан ордук үлэлээн кэллэ. Ол курдук бастаан тэриллиэҕиттэн 2003 с. СР киһи быраабыгар боломуочунайдарынан Федора Николаевна Захарова, Алексей Михайлович Ефимов, 2017 сыл алтынньытыттан Сардана Михайловна Гурьева анаммыттара. Киһи быраабын уонна көҥүлүн тутуһууга быһыы-майгы хайдаҕын кэтээн, үөрэтэн көрүү биир ньыматынан миэстэтигэр анаан тиийэн бэрэбиэркэлээһин, судаарыстыбаннай уорганнар киллэрэр докумуоннара, коммерческайа суох тэрилтэлэр иһитиннэриилэрэ буолаллар.Бары этиилэр, туруорсуулар, үҥсүүлэр ырытыллаллар.

         «Өскөтүн бастаан тэриллэригэр олохтоохтортон 843 суругунан уонна тылынан этии, туруорсуу киирбит буоллаҕына, ааспыт 2017 сыл түмүгүнэн – 2230 этии киирэн, үрдээһин 62 % тэҥнэһэр. Бу 15 сыл устатыгар уопсайа олохтоохтортон 27 тыһ. туруорсуу (обращение) киирбит. Уруккутун курдук гражданнар социальнай-экономическай бырааптарын туруорсаллар. Ол эбэтэр олохтоохтор  олорор дьиэҕэ уонна олорор дьиэ коммунальнай хааччыйыыга бырааптарын, үлэҕэ,  социальнай уонна биэнсийэнэн хааччыйыыга бырааптарын тутуһууга, инбэлииттэр бырааптарын, омук гражданнарын уонна гражданствота суох дьон,  накаастабылы толуйа сылдьар дьон, хаайыллан олорор дьон бырааптарын көмүскээһиҥҥэ үлэлиибит», - диэн СР Киһи быраабыгар Боломуочунайа Сардана Михайловна сыллата ыытыллар икки күннээх сүбэ мунньахха бэлиэтээтэ. Дьокуускайга быйылгы үрдүк таһымнаахтык ыытыллыбыт «Актуальные вопросы защиты прав и свобод человека и гражданина в Республике Саха (Якутия)» республикатааҕы семинарга Уһук Илинтэн тиийэ кэлэн кытыннылар. Ол курдук Уһук Илиҥҥи федеральнай уокурук киһи быраабыгар боломуочунайдарын Координационнай Сэбиэтин бэрэссэдээтэлэ, Хабаровскай кыраай Киһи быраабыгар боломуочунайа Чесницкий И.И., Киин федеральнай уокурук Координационнай Сэбиэтин бэрэссэдээтэлэ, Калужскай уобалас боломуочунайа Зельников Ю.И., Челябинскай уобалас боломуочунайа М.Н.Павлова, Ярославскай уобалас боломуочунайа С.А.Бабуркин, Магадан уобалаһыттан киһи быраабыгар боломуочунайа Михайлюк О.А., Красноярскай кыраайтан боломуочунай С.Я.Пальчин, СР Уһук Хотугу сир аҕыйах ахсааннаах норуоттарын киһи быраабыгар боломуочунайа К.В.Роббек, СР Конституционнай Суутун бэрэссэдээтэлэ А.Н.Ким-Кимэн, Аҕыйах ахсааннаах хотугу норуоттар уонна Арктика кыһалҕаларыгар бастайааннай комитет бэрэссэдээтэлэ Е.Х.Голомарева итиэннэ судаарыстыбаннай былаас уорганнарын салайааччылара, улуустарга үлэлиир уопсастыбаннай  бэрэстэбиитэллэр кыттыыны ыллылар. Бастакы  күннээҕи семинарга,  ордук социальнай эйгэҕэ баар кыһалҕаларга, инбэлииттэргэ, төрөппүт көрүүтэ суох тулаайах хаалбыт оҕолорго болҕомтону туһаайыыны, ытык саастаах дьон олоҕор-дьаһаҕар, кыра дохуоттаах ыалга  чэпчэтиилэри оҥорууга ыалдьыттар бэйэлэрин уобаластарыгар ыытар дьиҥ уопуттарыттан кэпсээтилэр, санааларын үллэһиннилэр. Холобур, Калужскай уобалас Боломуочунайа Юрий Иванович Зельников бэрт сэргэхтик нэһилиэнньэҕэ хайдах босхо юридическэй көмөлөрү, сүбэлэри биэрэллэрин слайдарынан көрдөрөн кэпсээтэ. Ол курдук хонтуора иһигэр үлэ кэмигэр сүбэлиэхтээҕэр, нэһилиэктэргэ көһө сылдьан дьоннуун көрсөн эбэтэр таһырдьа палаткаҕа олорон консультация биэрэрэ быдан интириэһинэйин, дьон-сэргэ судургутук ыйыталаһарын, социальнай бырайыактарга атын специалистардыын кыттыһан кырдьаҕастар дьиэлэригэр тиийэн сырдатар үлэлэри ыыталларын, ыччат ордук бэйэтин быраабын билэ сатыырын о.д.а. холобурдары аҕалла. Оттон СР Оҕо быраабыгар боломуочунай Анна Соловьева «Саха республикатыгар эппиэтинэстээх төрөппүт»  сокуона киирбитэ үлэтигэр өйөбүллээх буолбутун бэлиэтээтэ. Салгыы Роббек Константин Васильевич аҕыйах ахсааннаах төрүт норуоттар бу кэмнэргэ көрсөр тирээн турар кыһалҕаларын төрөөбүт тылы сөргүтүүгэ, төрүт үгэс буолбут дьарыктарынан айахтарын ииттинэн олорор табаһыттар, балыксыттар, булчуттар олохторун-дьаһахтарын, кинилэргэ  сирдэрин-уоттарын сыһыарыы боппуруостарын, олус суолталаах  этнологическэй экспертиза сокуонун о.д.а. аҕынна. СР Прокуратуратын социальнай эйгэҕэ сокуону толорууну кэтээн көрүү салаатын начальнига Никифоров Вячеслав Николаевич гражданнар олорор дьиэни биэриигэ, хаарбах туруктаах дьиэттэн көһөрүүгэ итиэннэ дьиэ тутар тэрилтэлэргэ албынаппыт  дьон уустук балаһыанньаларын, маныаха туох кэккэ үлэлэри ыыппыттарын иһитиннэрдэ. Аллайыаха оройуонун уопсастыбаннай бэрэстэбиитэлэ Наталия Голикова ыам ыйыттан ыла сыллата ыарыы турар көмүскэ тэҥнээх  бензин Аллайыахаҕа тиэрдиллибэтэҕэ, суоҕа балыксыттарга, булчуттарга ыарахаттары үөскэппитин, ыраас иһэр уу  кыһалҕалара баарын ис дууһатыттан хараастан туран этиннэ. Маннык бэйэлэрин ыытар үлэлэрин Нерюнгри оройуонун бэрэстэбиитэлэ Киреев Б.Б., Уус-Дьааныттан Булатова А.В. билиһиннэрдилэр. Семинар биир историческэй үөрүүлээх түгэнинэн «Россия юристарын Ассоциацията» Саха сиринээ5и салаата уонна СР киһи быраабыгар Боломуочунайа бииргэ үлэлииргэ сөбүлэҥ түһэрсиилэрэ буолла. Республикабытыгар ааҕааччыларбар санатан эттэххэ, Киһи быраабыгар боломуочунайы таһынан Саха Республикатыгар Оҕо быраабыгар боломуочунай, СР Уһук Хотугу сир аҕыйах ахсааннаах төрүт норуоттар бырааптарыгар боломуочунай, Урбаанньыттар бырааптарыгар боломуочунай биир тэҥҥэ ситимнээхтик көмүскүүллэр. Иккис күн Уһук Илин федеральнай уокуругун киһи быраабыгар Боломуочунайдарын Координационнай сэбиэтин киэн ыҥырыылаах мунньаҕар СР баһылыгын быстах кэмҥэ толорооччу Айсен Сергеевич Николаев делегаттары эҕэрдэлээтэ: «Эһиги институткут үлэтэ-хамнаһа, инники туруорар соруктара стратегическэй суолталаахтар. Дойдубут сүрүн баайын быһыытынан Россия Президенэ Владимир Путин Анал суругар дьону харыстааһын, киһи хапытаалын элбэтиини, ол иһин норуот үгэс буолбут сыаннастарын уонна дьиэ кэргэни, демографическэй бырагыраамалары  өйөөһүҥҥэ, дьон доруобуйатын тупсарыыга, үөрэхтээһини уонна култуураны сайыннарыыга бары кыахпытын туһаайабыт, - диэн чопчулаабыта... Дойдубутун сайыннарар киһи бырааба күөмчүлэммэтигэр, өрүүтүн да үрдүкү сыаннас быһыытынан сыаналана турарыгар   эһиэхэ дириҥ эрэлбин биллэрэбин!».  Үрдүк таһымнаахтык ыытыллыбыт сүбэ мунньахха ыалдьыттарбыт сүрүннээн Уһук Хотугу төрүт олохтоохтор ураты кыһалҕаларын быһаарыыга, кинилэр бырааптарыгар тохтообуттара инникигэ эрэли саҕар, саҥа соруктары туруоран дьайымтыалаах үлэни-хамнаһы ирдиир.

Елена Христофоровна Голомарева, Аҕыйах ахсааннаах хотугу норуоттар уонна Арктика кыһалҕаларыгар бастайааннай комитет бэрэссэдээтэлэ:

  • Сахабыт республикатыгар бу институт тэриллибитэ, миэстэтигэр дьон-сэргэ туруорсар ыйытыктарыгар түргэнник  харда ылалларыгар, олохторун-дьаһахтарын тэтимнээхтик дьаһаналларыгар саамай сөптөөх быһаарыы ылылынныбыт. Бүгүн  РФ Уһук Илин киһи быраабыгар бастакы сирэйдэрэ кэлэн үлэлии сылдьаллара уонна  биһиги диэки хайыһан аҕыйах ахсааннаах норуоттары долгутар боппуруостары быһаараллара миигин олус үөрдэр. Кинилэр туруорар социальнай кыһалҕалара биһиги региоммутугар эмиэ көстөр. Координационнай сэбиэт сүбэ мунньаҕын түмүк Быһаарыытыгар Уһук Хотугу сир аҕыйах ахсааннаах норуоттарын докумуоннарыгар эбиини (вкладыштары) угууну эмиэ көтөхтүм, аны саамай тирээн турарбыт сир тула боппуруостар буолаллар. Урукку сир кодексыгар  хотугу норуоттар толору бырааппыт  баар этэ, оттон билиҥҥигэ ол сотуллубут, маны биһиги  төннөрүөхпүтүн баҕарабыт. Билигин аҕа ууһун общиналара, төрүт дьарыгынан дьарыктанар хаһаайыстыбаларбыт сокуонунан ирдэнэр. Ону мин Быһаарыы бэһис пуунугар эбии киллэриҥ диэн эттим. Аны устудьуоннар стипендиялара Госдума таһымыгар РФ үөрэхтээһинин уонна наукаҕа министиэристибэтигэр уларытыы киирдэҕинэ көрүллүөхтээх. Ыалдьыттар боломуочунай быһыытынан аҕыйах ахсааннаах норуоттарга ханнык бырагыраамалар баалларын, ситэриилээх былааһы кытта күүскэ үлэлииллэрин, Хабаровскай кыраай хотугу территорияларыгар оҕолор кэлиилэрин-барыыларын, интернеттарын бэйэлэрин бюджеттарыгар көрөн олороллор эбит, табаларын ахсаана өйөбүл баар буолан элбээн эрэрин кэпсээбиттэрин сэргээтим. Биһиги боломуочунайбыт Константин Васильевич Роббек билигин баар тыын кыһалҕаларбытыгар санаатын сөптөөхтүк этиннэ. Олохтоох былаас баһылыктара, депутаттар, ассоциациялар бу аҕыйах ахсааннаах норуоттар төрүт дьарыктарыгар, сир боппуруостарыгар ураты болҕомтолорун ууран түмүктээхтик үлэлииллэригэр баҕарыам этэ.

Салгыы « Судаарыстыбаннайа суох тэрилтэ үлэһиттэрин үлэҕэ бырааптарын көмүскээһин» диэн ис хоһоонноох төгүрүк остуол ыытылынна. Билигин харах далыгар ырытылла сылдьар мөккүһүүлээх боппуруос болҕомтото суох ааспата. Дойдубут бырабыытылыстыбата биэнсийэҕэ тахсар сааһы үрдэтэргэ быһааран регионнарга барылы саҥа ыыталаан эрэллэр, норуот санаатын биллэриэхтээх. Саҥа сокуон кимнээххэ дьайара, дьайбата, чэпчэтиилэринэн ким туһанара ырытыллар. Маныаха Саха сирин профсоюзтара биэнсийэ сааһа үрдүүрүгэр сөбүлэспэттэрин  туһунан СР профсоюзтарын Федерациятын бэрэссэдээтэлэ Николай Дегтярев биллэрдэ. Элбэх санаа дьоҕус урбаан боппуруостарыгар, салайааччы уонна үлэһит икки ардыларыгар сыһыаннарыгар, хамнаһы биэриигэ этилиннэ. Бу кэннэ СР Киһи быраабыгар боломуочунай института тэриллибитэ 15 сылыгар аналлаах үөрүүлээх тэрээһиҥҥэ үрдүкү былаас уорганнарыттан, ыраахтан кэлбит ыалдьыттар, суут-сокуон эйгэтиттэн бииргэ алтыһан үлэлиир специалистар, биир  идэлээхтэрэ, оройуоннартан уопсастыбаннай бэрэстэбиитэллэр Сардана Михайловнаны истиҥник эҕэрдэлээтилэр. Маны сэргэ  «Гражданскай килбиэн» бочуоттаах бэлиэни СР киһи быраабыгар боломуочунайын институтун бастакынан тэрийбит  Федора Николаевна Захарова5а үөрүүлээх быһыыга-майгыга туттардылар. Үөрүүлээх түгэнинэн туһанан Өлөөммүтүгэр ... сыл устата Киһи быраабын Боломуочунайынан ис сүрэҕин баҕатын ууран үлэлээн кэлбит, олох-дьаһах, дьиэ-уот боппуруостарыгар о.д.а. гражданнар кыһалҕаларын быһаарсыбыт, сүбэлээбит-амалаабыт  Николай Николаевич Васильевка махталбын биллэрэбин.

                                                                          Дьокуускай-Өлөөн

Гуннара БАЙГИЛЬДИНА, Өлөөн оройуонугар СР киһи быраабыгар Боломуочунайын уопсастыбаннай бэрэстэбиитэлэ.

Артемий ГРОШЕВ  хаартыскаҕа түһэриитэ